Posted: Tue Jul 15, 2008 11:43 pm Post subject: Kürtçe Ders
DERS-1 / DENGÊN KURDÎ (Kürtçe sesler)
Bir dili öğrenmek için herşeyden önce o dilin alfabesini doğru yazmak ve okumak gerekir. Özellikle Kürtçede bazı seslerin birbirine yakınlığı, biribirine yakın seslerle birçok sözcüğün bulunması, doğru okumayı zorunlu kılmaktadır. Burada sunulan açıklamayı kavrayan kişi eksiksiz bir şekilde Kürtçe okuyabilir. Ayrıca bu sayfada verilen Kürtçe dersleri kendi kendine dil öğrenme metoduna göre hazırlanmıştır. Anlaşılmayan noktaları açıklamaya, gelen soruları cevaplamaya her zaman hazırız. Bu hizmetle Kürtçe ögrenin, başkalarının da öğrenmesi için onları teşvik edin.
A a : Kürtçe de “a“ uzun okunur
Örnek: Av (su), agir (ateş),
B b : Türkçede ki “b” gibi okunur.
Örnek: Bav (baba), bar(yük), bizin(keçi), ber(ön / ürün)
C c : Türkçedeki “c” gibi okunur.
Örnek: cam, conega (tosın), cot (karasaban), car (kere), cêwî(ikiz)
Ç ç : Kürtçedeki “ç” vurgulu ve vurgusuz olmak üzere iki varyantlıdır.
Çoğunlukla vurgulu varyantı kulanılır. Bu okunuş biçimi şöyledir: Dilin ön kısımi ön damağa (diş arkası) yapıştırılarak çıkarılır.
Örnek: Çem (çhem = akarsu), çav (çhav = göz), çivîk (çhivik = kuş), çerm(çherm = deri), çêlek(çhêlek = inek), ço (çho = sopa)
Vurgusuz telafuzuda Türkçede ki “ç” gibi dir
Örnek: Çar(dört), çend (çend), çil(kırk), çol (kır/ çöl)
D d: Bu harf de tamamen Türkçedeki “d” gibidir.
Örnek: Dev (ağız), der (dışarı), dar(ağaç), dîl (esir), dil (kalb/yürek)
E e: Türkçede kulanılan “e“ harfi gibi ağız hafîf açılarak çıkarılır.
Örnek: Ez (ben), erê (evet), dest (el), te (sen =çekilmiş hali)
Ê ê : Türkçedeki “beş, yedi, dedi” Kelimelerindeki “e” sesi gibi çıkarılır.
Kısaca bu sesin çıkarılışı esnasında ağız sağa ve sola kasılarak yayvan hale getirilir. Sesin çıkışı esnasında alt dudak aşağı çekilerek hava dışarı bırakılır.
Örnek: Êzing (odun), êvar (akşam), tê (gelir, geliyor)
F f : Aynen Türkçedeki “f“ harfi gibi okunur.
Örnek: fîstan, find (mum), fîdan, firotin (satmak)
G g: Kürtçe alfabesinin bu harfi de Türkçedeki “g” gibi okunur.
Örnek: ga (öküz), gul (gül), goşt (et), gotin (söz /söylemek)
H h: Bu harfimiz herzaman okunur, hiç bir zaman yutulmaz, Türkçedeki “h” gibidir.
Örnek: hebûn (var olmak/ malik olmak), hatin (gelmek), hêlîn (kuş yuvasi), heyv (ay)
Halk arasında arapçanın etkisiyle az da olsa okunan bir başka varyantı var, bu sadece arap kokenli kelimelerde görülür
Örnek: Hasan, Heci, Husên vb.
I ı : Türkçenin “ı” sından daha kısa dir.
“i” sesinin hafif çıkışıdir.
Anlaşılması için bir karşılaştırma yapalım.
Işık (uzun bir sestir) Kirin (kısa bir sestir) Örnek : Kirin (yapmak), birin (götürmek), mirin (ölmek)
Î î : Türkçenin “i“ sindan daha uzun okunur.
Anlaşılması için bir karşılaştrma yapalım.
bir (Türkçede 1 sayısındaki “i” kısa dir.)
bîr (Kürtçedeki “î” uzun okunur. Türkçenin iki “ii” sine tekabul eder.) ?
Örnek: Îsot (acı biber), îsal (bu sene), bîr (muhakeme gücü / şuur / kuyu), şîr (süt)
DERS-2 / DENGÊN KURDÎ (Kürtçe sesler)
J j : Aynen Türkçedeki “j“ gibi okunur:
Örnek: Jin (kadın), jar (zayıf /güçsüz), jor (yukarı), jêr (aşağı)
K k : Kürtçenin bu harfî de vurgulu vurgusuz olmak üzere iki varyantlıdır. En fazla vurgulu biçimi kullanılır. Vurgulu biçimi dilin ortası üst damağın ortasına (yumuşak damak) yapıştırılarak çıkarılır. Kısacası “g“ ile “k“ arası bir sestir.
Örnek: Kevir (khevır = taş), kevok (khevok = güvercin), kerî (kherî = parça /sürü), kovik (khovik = honi), kavir (khavır = toklu) Vurgusuz varyantı çok az kulanılır. Türkçedeki “k“ gibi okunur. Örnek: Ketin (düşmek), kes (şahıs), kîsik (küçük cüzdan / torbacık), kûsî (kaplumbağa)
Dikatinize: “k“ ile başlayan çok az kelime hem vurgulu, hem de vurgusuz okunur. Vurguya göre anlamlarıda değişir. Kürtçede bütün sözcükler cins takısı aldıklarından. Bu tür sözcükler zorluk çıkarmazlar.
Örnek Vurgusuz 1- Kar (iş ; bu kelime erildir.) Karê min pir giran e. (işim çok ağır) vurgulu
kar (oğlak; bu kelime dişil dir. Diger bir formu da var =karik) Kara bizinê belek e. (keçinin oğlağı alacalıdır.)
2 : Vurgusuz ker (eşek ; kelime olduğu icin cins takısı alır) Kera me xweş dibeze. (Bizim eşek iyi koşar.)
Vurgulu
Ker (sagir ; edat olduğundan dolayı herhangi bir takı almaz) Mêrikê ker diçe mal. (Sagir adam eve gidiyor)
Not: Birçok yazar yanlış anlaşmayı önlemek için, vurguluyu iki “rr“ ile yanê “kerr“ biçimin de yazıyorlar.
L l : Aynen Türkçedeki “L” gibi dir Örnek: Lêv (dudak), law(oğlan çocuk), lepik (eldiven), lal (lal, dili ağır)
M m : Tıpa tıp Türkçe “m” si gibi okunur.
Örnek: Mêr (erkek, yiğit), mîh (koyun), mîr (derebey, emir)
N n : Tıpa tıp Türkçe “n” si gibi okunur.
Örnek: Nav (ad, isim), nan (ekmek), nîr (boyunduruk), nok (nohut), hinar (nar)
O o : Tıpa tıp türkçe “o” su gibi okunur.
Örnek: ol (din), ode (oda), por (saç), sol( ayakkabı), sor (kırmızı)
P p: Iki varyantlı olup yüzde doksanbeş vurgulu okunur. Bu vurgulu şekli şöyle çıkarılır: Üst dudak çok güçlü bir şekilde alt dudağa yapıştırılarak vurgulu okunur. “P” ile “b” arası bir ses çıkarılır:
1 : Vurgulu P (bp /ph):
Örnek: par (phar = geçensene), pêrar (Phêrar = eveli sene / iki sene önce),
pişt (phışt = sırt), pîşe (phîşe = meslek)
2 : Vurgusuz, Türkçe “p” si gibi.
Örnek: pîl (pil), parçe (parça), plan, pol (sınıf /dershane)
Q q : Arapça “ğ” gibi okunur. Ya da dilin arka kısmı damağın arka kısmına yapıştırılarak birden açılır ve “kanun” kelimesindeki “k” gibi sert biçim söylenir.
Örnek : Qer (siyahın bir tonu), qam (boy), qalind (kalın)
R r : Agırlıklı olarak Türkçedeki “r” gibi okunur. Yalnız şapkalı “î” önünde iki “rr“ gibi vurgulu okunur.
Örnek Roj (güneş / gün), rez (üzüm bağı), rev (kaçış), rîs (yün iplik)
Vurgulu okunuşu:
kirîn (kırrin = satın almak) kirîn (bırrin = kesmek) mirîn (mırrin = homurdama)
S s : Aynen Türkçedeki “s” gibi okunur.
Örnek: Sîr (sarmısak), simêl (bıyık), sal (yıl), sar (soğuk)
T t : Bu harfimizin de vurgulu vurgusuz olmak üzere çift varyantı vardır. Yüzde doksan vurgulu varyantı kulanılır. Dilin ön kısmı, damağın ön kısmına yapıştırılır, birden açılır. Yada “th” şeklinde okunur.
1- Vurgulu Örnek: tav (thav = güneş ışını), tarî (thari= karanlık), tîr (thir= ok=,
tûj (thuj = biber acısı), tal (thal = ot acısı)
2 – Vurgusuz, Türkçe “t” si gibi
Örnek: Tor (file / ağ), tas (tas), ta (sıtma), tar (tünek ağacı)
U u : Türkçedeki “ö” harfine yakın bir sestir. Ya da “hö” biçiminde okunur.
Örnek: Gul (ghöl= gül), Kurd (khörd = kürt), gund (ghönd = köy),
Tu (thö = sen), gur (ghör = kurt)
Û û : Türkçedeki “u“ gibi okunur. Sözcük başında kulanılmaz.
Örnek : Bûn (olmak /varolmak), çûn (gitmek), tû (dut), rû (surat/sima), rûn (yağ), şûn (yer)
DERS-3 / DENGÊN KURDÎ (Kürtçe sesler)
V v: Türkçedeki “v” gibi okunur.
Örnek: varik (piliç), vala (boş), bav(baba), dev (ağız), van (bunlar)
W w: Bu ses Türkçede yoktur. Dudak “o” sesinde olduğu gibi yuvarlaklaştırılır, birden açılarak “oue” gibi bir ses çıkarılır. Ingilizcenin “Water” deki “w” sesi, yada arapçadaki “9 “ sesi gibi çıkarılır.
Örnek: War (ouar = yayla), wan (ouan= onlar), wî (oui = o - eril), Wê (ouê = o – dişil), weris, (oueris = urgan)
X x : Bu ses bir arkadamak sesidir. Damaktaki balgamı çıkarmak için çıkarılan sese benzer. Yani şöyle bir ses “ağhı“
Örnek: xal (ğhal = dayi), xanî (ğhani = ev /bina), xew (ğhew = uyku), xort (ğhort = Genç), xanim (ğhanım = hanım)
Y y: Aynen Türkçedeki “y” gibi okunur. Örnek: yek (bir sayısı), yar (sevgili), Yado (bir kürt kahramanı) yêzdan (Allah /tanrı), yadigar (hediye)
Z z: Türkçedeki “z“ sesi gibidir.
Örnek: ziman (dil / lisan), zanîn (bilmek), zarava (lehçe) zava (damat /güvey), zêr (altın)
Xw xw (diftong): Bu çift ses Türkçede yoktur. “x“ ve “w“ seslerinin beraber okunuşudur. Aşağı yukarı şöyle bir ses “ğhoue“
Örnek :Xwar (ğhouar =yedi), xwendin (ğhouendın = okumak, ) xwastin (ğhouastın = istemek)
Lütfen şu aşağıdaki cümleleri alfabeye uygun okuyun. Bunun ardından gazetemizin kürtçe sayfasını doğru okumaya çalışın. Bir de kürtçe iyi bilen bir arkadaşınızla gazetemizin kürtçe sayfasını okuyun.
We dît? Wê seva sêvê xwe avêt devê dêwê.
(Gördünüzmü? O(dişil) elma için devin ağzına atladı) Wekî pela hişk ket ber pêlê kefa devê dêw. (Kuru yaprak gibi dêv agız köpüğünün dalgalarına kapıldı.)
Mîrê min mir, (Beyim öldü) Wî bîr ji min bir, (hafızamı benden aldı)
Vê re dilê min dîl ket, (onunla yüreğim esir düştü) Wî bîr ji min bir.
Cewa cêvî di bin dara tawî ya li keviya deşta kewî de lava kir ji xwedê. (Cewa cêvî kewî ovasının kenarındaki dardağan ağacının altında Allaha yalvardı.)
Kur û Kûçik rûniştin li ber Kuçik, (Oğlan çocuk köpek ile beraber ocağın önünde oturdular.)
Ew gundiyê bakur, (O kuzeyli köylü) Ango kurê balkûr, (yani dikkati uzunolanın oğlu)
Bê xurinî wisa mûr (kahvaltısız öyle somurtkan)
Hat wekî gur ji dûr. (geldi kurt gibi uzaklardan)
DERS-4 / DENGÊN KURDÎ (Kürtçe sesler
Waneya Yekemîn -1-
- Roj baş,
- Roj baş, roj baş. Tu kurd î?
- Erê, ez kurd im, lê tu?
- Ez jî kurd im. lê ew?
- Ew jî Kurd e.
- Tu, ew û ez, em kurd in.
- Erê em Kurd in.
- Ew kî ne?
- Ew Faris in.
- Aha! Ez, tu, ew, em ew û ?
- Na, ne wisa. Wekî min; ez, tu, ew, em, hun û ew.
- Aha! Hun.
Wateya peyvên kurdî (Kürtçe sözcüklerin anlami)
wate = anlam
peyv = sözcük / kelime
kurdî = Kürtçe /kürt dili
roj = gün, güneş baş = iyi,
roj baş= tünaydın, merhaba, iyi günler
tu = sen (yalın hal) kurd = kürt,
î = sin (olmak fiilinin ikinci tekil şahıs takısı)
Tu kurd î. = Sen kürtsün
Tu kurd î? = Sen kürtmüsün?
erê = evet
ez = ben (yalın hal)
im = ..im (olmak fiilinin birinci tekil şahıs takısı)
Ez kurd im. = Ben kürdüm.
Lê tu? = ya sen?
jî = de / da
ez jî = ben de
Ez jî kurd im. = Ben de kürdüm.
ew = o, onlar (her iki cins için)
Lê ew? = ya o?
e = ..dir (olmak fiilinin üçüncü tekil şahıs takısı)
Ew jî kurd e. = O da kürttür.
Em = biz (yalın hal)
in = ..üz, …sunuz, …dirler (olmak fiilinin ço?ul şahıs takısı)
Em kurd in = Biz kürdüz.
kî = kim
Ew kî ne? = Onlar kim dirler.
Ew faris in. =Onlar farstırlar.
na = hayır (aynı zamanda şimdiki zaman olumsuzluk takısı)
ne = değil (bu geçmish zaman olumsuzluk takısıdır)
wisa = öyle, böyle, şöyle
Na ne wisa! = Hayir öyle değil!
weki = gibi, benzer, tarzında
û = ve, ile
hûn = siz (yalın hal)
Rêziman (dilbilgisî)
Kürtçedeki “bûn “ (olmak) fiilinin şimdiki zaman çekimi, türkçedeki “olmak” fiilinin çekimine çok yakındır. Sözcüklerin sesli veya sesiz harfle bitimine bağlı. Biz yukarıda sesiz harfle biten sözcüklerle “bûn”fiilinin çekimini gördük. Onu tekrarlayalım.
Kürtçe Türkçe
Ez … im. Ben …im.
Tu … î. Sen ….sin.
Ew … e. O…dur/dir…
Em … in. Biz…iz /uz…
Hûn.in. Siz.siniz/ sunuz…
Ew.in. Onlar.dırlar/durlar.
Têbinî(not /dipnot): Kürtçe de “bûn” fiilinin takıları türkçenin tersine sözcükten ayrı yazılır, okunurken bitişikmish gibi okunur. Ayrıca kürtçedeki “bûn” fiilinin takıları hiç değishmez, zira kürtçede ses uyumu kuralı yoktur.
Mînak (örnek):
Kürtçe Türkçe
Ez kurd im. Ben kürdüm.
Tu kurd î. Sen kürtsün.
Ew kurd e. O kürttür.
Em kurd in. Biz kürdüz.
Hûn kurd in. Siz kürtsünüz.
Ew kurd in. Onlar kürttürler.
Pêhînî (aliştirma):
Siz de şu sözcüklerini “bûn” fiiline, yanı yükarıdaki örneğe uygun çekin. tirk, alman, mêr (erkek), jin (kadın), ciwan (genç), karker (işçî)
2-
- Roj baş
- Roj baş
- Ez Necî me, lê tu?
- Necî! Hiii!
- Erê Necî. "Ez Necî me.
- Ez jî Hêvî me.
- Ez Necî me, tu Hêvî yî
- Ew kî ye?
- Ew Gulê ye.
- Ez gundî me.
- Ez jî gundî me.
- Ew kî ye?
- Ew jî gundî ye.
- Em gundî ne.
- Lê hun çi ne?
- Em bajarî ne?
- Erê, erê, em gundî ne, ew bajarî ne.
- Em gundî ne. Hun bajarî ne.
Wateya peyvên Kurdî (Kürtçe sözcüklerin anlami)
… me = …im (olmak fiilinin sesli harfle biten sözcüklerden sonra kullanılan birinci tekil şahıs takısı)
… yî = …sin (olmak fiilinin sesli harfle biten sözcüklerden sonra kullanılan ikinci tekil şahıs takısı)
… ye = …dir (olmak fiilinin sesli harfle biten sözcüklerden sonra kullanılan üçüncü tekil şahıs takısı)
gundî = köylü
… ne = …yiz /siniz/ dirler ((olmak fiilinin sesli harfle biten sözcüklerden sonra kullanılan çoğul şahıs takısı)
bajarî = şehirli
Rêziman (dilbilgisî)
Kurdî tirkî
Ez gundî me. Ben köylüyüm.
Tu gundî yî. Sen köylüsün.
Ew gundî ye. O köylüdür.
Em gundî ne. Biz köylüyüz.
Hun gundî ne. Siz köylüsünüz.
Ew gundî ne. Onlar köylüdürler.
3-
Navê min Sîdar e. Welatê min Kurdistan e. Ez li vir karker im.
Mala min li gund e. Mala min mezin e. Ez zewicî me.
Du zarokên min hene. Navê jina min Delal e. Navê zarokên min Evîn û Pêşeng e. Pêşeng law û Evîn keçik e. Zarok hîn biçûk in.
Pêşeng çar û Evîn jî du salî ye Wateya peyvên Kurdî (Kürtçe sözcüklerin anlami)
nav = isim / ad
navê min .. =benim adim.
welat = ülke /memleket
li = ...de /da (yer bildiren edet)
vir = bura
li vir = burda
karker = işçi / proleter
Ez li vir karker im. = Ben burada işçiyim.
mal = ev
gund = köy
li gund = köyde
mezin =büyük
Mala min mezin e.= Evim büyüktür.
zewicî = evli
Ez zewicî me.= Ben evliyim.
zarok = çocuk
zarokên min =çocuklarım
hebûn = var olmak
heye = var
hene = vardırlar
jin = kadın / esh
navê jina min = eşimin adı
law /kur = erkek çocuk
keç /qiz = kız çocuk
keçik = kız /kızca?ız
hîn = henuz / daha
biçûk /piçûk = küçük
çar = 4 (dört)
du / dudu = 2 (iki)
sal = yıl / sene
sali = yaş / yashında
Pêhînî:
1-
Pirs (soru) bersiv:(cevap)
Navê te çi ye? Navê min .... e /ye
Navê welatê te çi ye? Navê welatê min...... e /ye
Mala te li ku ye? Mala min li ........ e.
Tu zewici yî ? Erê ez ...... me.
Zarokên te hene ? Erê zarokê min .....
Navê jina te çi ye? Navê jina min ....... e.
Navê zarokên te çi ne? Navê zarokên min ........e/ne
2- a - Navê min Sîdar .. . Navê welatê min Kurdistan .. .
Ez kurd .. . Tu tirk . ? Em çi .. Em kurd .. Hun alman .. b -...min Sîdar e. ... kurd im.tirk î. kurd in. alman in.
3- Örneklerden yararlanarak diğer sözcükleri
“bûn” fiilinin çekimine uygun çekin. Mînak:
a) Mêr, Ez mêr im, tu mêr î, ew mêr e. Em mêr in, Hun mêr in, Ew mêr in. Hesinkar, heval, Baran, xwendekar
b)Hêvî, Ez Hêvî me, tu Hêvî yî, ew Hêvî ye. Em Hêvî ne, hun Hêvî ne, ew Hêvî ne. Mamoste, bajarî, Suryanî, sêwî, rêwî
DERS-5 / WANEYA DUWEMÎN
Gundê me,
Ez ji gundekî Kurdistan im. Gundê me gundekî biçûk e. Navê wî Sêgir e. Di gundê me de 25 mal hene. Li gund dibistanek jî heye, lê ne dibistana Kurdan e, ya Tûrekan e. Li Kurdistanê dibistanên Kurdî tine, Kurdî qedexe ye.
Di gund de xaniyekî min jî heye. Di mala min de sê ode hene. Yek oda razanê, ya dudyan oda rûniştinê, ya sisyan jî kelingeh (mutfax) e.
Di oda rûniştinê de teregên pirtûkan hene. Hemû tereg tijî pirtûk in. Pirtukên min wekî dilê min in. Li ba min pirtûk, rojname û kovarên Kurdî jî hene. Ma pirtûkên we jî hene? Eger tine, Pirtukan bikirin û bixwînin. Xwendin tiştekî herî baş e.
Wateya peyvên Kurdî (Kürtçe sözcüklerin anlami)
ji : ....den/....dan
gundekî :bir köy/gund (köy)+yek (bir)+î (eril çekim takısı)= gundekî
me : bizi /bize/ bizim / biz (bükümlü hal)
gundê me : bizim köy
wî : ona / onu / o (bükümlü hal)
di ...... de : ..de /..da (içinde)
di gundê me de: Köyümüzde /köyümüzün içinde
mal : ev / daire
bist û pênc : 25
hene : vardırlar
dibistan : okul
dibistanek : bir okul
kurdan : kürtler
tirk : türk
tirkan : türkler
Kurdî : kürtçe
qedexe: : yasak
xanî : bina /ev
xaniyekî : bir bina / bir ev
xaniyekî min : bir evim
xaniyekî min jî : bir evim de
heye : var /vardır
sê : 3
yek : 1
du : 2
oda razanê : yatak odası
oda rûniştinê : oturma odası
sisyan : üçüncü /3.
ya : cinsiyet belirleyen ön takı/ bu takı dişiler için dir.
ya sisyan : üçüncüsü
kelîngeh (mutfax) : mutfak
tereg : raf
pirtûk : kitap
teregên pirtûkan : kitap rafları
hemû : hepsî / bütün
tijî : dolu
hemû tereg tijî pirtûk in : bütün raflar kitap(lar)la dolu(dur)
wekî : gibi
dil : yürek/ kalp
ba : yan, yanında /ruzgar
li ba min : yanımda
rojname : gazete
kovar : dergî
ma : soru ön takısı
Ma pirtûkê we jî hene? :Sizin de kitaplarınız var mı?
eger : şayet/ eğer
tine /tine : yok/ yoksa/ yoktur
bikirin : satın alın! (emir)
bixwînin : okuyun! (emir)
xwendin : okumak
tişt : şey
tiştekî : bir şey
herî : en /daha
baş : iyi
herî baş : en iyi
2- Dîyalog.
- Roj baş! - Roj baş bira
- Tu baş î? - Sipas, lê tu?
- Ez jî baş im. - Navê te çi ye?
- Navê min Sîdar e. - Lê navê te?
- Cindî ye. - Tu ji ku yî?
- Ez ji gundekî Kurdistan im. -Navê gundê we çi ye?
- Navê gundî me Sêgir e. - Di gundê we de çend mal hene?
- Di gundê me de 25 (bistûpênc) mal hene.
- Mala te heye? - Belê, çavîkî min heye. - Mala wê keçikê li ku ye?
- Çi ji te re? - Hîç! Lê mala wî lawikî?
- Mala wî li bajêr e.
- Pêşeng û Evîn li ku ne? - Ew li der in.
- Ma birçî ne bûne? - Na, wan hîn gava din nan xwarin.
- Wan çi xwarin - Goştê biraştî xwarin.
- Ma me çi kirî? - Hinek goşt jî bidin me.
- Goşt nema. - Êh! Em ê jî nanê tisî bixwin.
Wateya peyvên Kurdî (Kürtçe sözcüklerin anlami)
Sipas : teşekür
Çi : ne
Te : sen /sana / seni / senin (ikinci tekil şahisin bükümlü hali)
Navê te çi ye? : Adın nedir?
Ku : nere (yer bildirme sorusu ve edatı)
Li ku : nerede / hani
Ji ku : nereden
We : siz/ sizin / size/ sizi
Belê : evet/ tabi
Çavî : göz (oda, cep, çekmece)
Çavîkî : bir göz
Çi ji te re : Sana ne?
Der : dış / dışarı
Li der : dışarda
Birçî : aç
Birçi bûn : acıkmak
Ne : degil (olunsuzluk takısı)
Ez ne birçi me! : Ben aç değilim!
Hûn birçî ne bûne? : Siz acıkmadınız mı?
Gav : adım
Gava : esnasında / momentinde / eğer
Din : diğeri
Xwarin : yemek (fiili)
Goşt : et
Biraşti : kızartılmış / közlenmiş
Goştê biraştî : kızartılmış et
Kirin : yapmak, etmek
Kirî : yapmış / etmiş
Çi kirî? : Ne yaptı / yapmış?
Min çi kiriye? : Ben ne yapmışım?
Bidin : verin
Nan bidin me! : Bize ekmek verin?
Ma : kaldı (kalmak fiilinin dili geçmiş zaman kökü)
Nema : kalmadı.
Ma ? : .. mi? soru ön takısı
Ma ew kurd e? : O kürt mü?
Ma tu gundî yî : sen köylü müsün?
.ê : .ecek / acak (gelecek zaman yardimci fiilî „dên“ nin şimdiki zaman kökü kökü)
ez ê bêm : ben geleceğim.
Tisî : yavan / kuru
Nanê tisî : yavan ekmek / kuru ekmek
Bixwin! : yiyin! ( yemek fiili „xwarin“ in emir kipi)
DERS-6 / Dersa duwemin -ıı-
Rêziman:
Kişi zamirleri üzerine kısa bilgi:
A - Biz ilk derste birinci çeşit zamirleri gördük. Onlar yalın zamirlerdir. Bu yalın zamirleri tekrarlayalım: “ez, tu, ew, em, hûn, ew” bu yalın zamirler kürtçe de üç önemli görevi üstlenmişlerdir.
1–Geçişli geçişsiz bütün fiilerin şimdiki zamanlarının çekiminde kullanılırlar.
2 - Geçişsiz fiilerin geçmiş zamanlarının çekiminde kullanılırlar.
Örnek:
şimdiki zaman
geçişsiz :geçişli
Ez diçim.(ben gidiyorum.) :Ez dibêjim. (ben söylüyorum:)
geçmiş zaman
geçişsiz :geçişli
Ez çûm. (ben gittim.) :Min got. (Ben söyledim.)
3 – Gelecek zaman çekimin de de yalın zamirler kulanılır.
Örnek:
Ez ê biçim.(gideceğim) :Ez ê bêjim. (söyleyeceğim)
B- Cînavên tewangî (bükümlü kişi zamirleri):
Yekjimar (tekil) - pirejimar (çoğul)
min - me
te - we
wê - wan
wî -
têbinî (not): Bu ikinci çeşit yada bükümlü kişi zamirleri iki görevi üstlenmişlerdir.
1 – Mülkiyet zamirleri olarak kullanılır.
Örnek:
pirtûka min : benim kitabım / kitabım
keça min : benim kızım /kızım
kurê min :benim oğlum /oğlum
pozê min : benim burnum / burnum
2 – Geçişli fiillerin geçmiş zaman çekiminde kulanılır.
Örnek:
Şimdiki zaman :geçmiş zaman
Ez dibêjim (söylüyorum) :min got. (söyledim)
Ez nan dixwim (ekmek yiyorum) :min nan xwar (Ben ekmek yedim)
Lêkera hebûn (varolmak, malik olmak fiili):
1- var olma. Erênî (olumlu)
Yekjimar Pirejimar
Ez heme (ben varim) :em hene (henin)
tu heyî :hûn hene
ew heye :ew hene
Nerênî (olumsuz)
ez tineme (ben yokum) :em tinene
tu tineyî :hûn tinene
ew tineye :ew tinene
2- Bir şeyin elde bulunmasi, var olması.
Yekjimar:
Erênî
Nan heye. (ekmek vardır)
Nanekî min heye (Benim bir ekmeğim var.)
Nerênî
a) Nan tine. (Ekmek yoktur.)
b) Nanê min tine. (Benim ekmeğim yoktur.)
Pirejimar:
Erênî
a) Nan hene. (Ekmekler vardır.)
b)Nanên min hene. ( Benim ekmeklerim vardır.)
Nerênî
a) Nan tinin. (Ekmekler yoktur.)
b) Nanên min tinin. (Benim ekmeklerim yoktur.)
Têbinî:
Kürtçenin kurmanci lehçesinde yalın halde bulunan kelimeler çoğul takısı almazlar. Kelimenin çoğul oluşu fiilin aldığı çoğul takısından anlaşılır. Örnek olarak ilk cumle olan “Nan hene“ cumlesini kelimesi kelimesine tercüme ettiğimizde rahatlikla anlaşılır.
Örnek:
Yalın hal de kelimesi kelimesine esas anlam
Nan heye. :Ekmek var(dır). Ekmek vardır.
Nan hene. :Ekmek vardırlar. Ekmekler vardır
Bükümlü hal kelimesi kelimesine esas anlam
Nanê min heye.: Ekmek benim var(dır) :Benim ekmeğim var.
Nanên min hene. :Ekmekler benim vardırlar
:Benim ekmeklerim var.
C) Daçek (Edat):
Di...de(de/da/ bir şeyin içinde anlamındadir. Gözle görülmez) di sandiqê de. (sandıkta / Sandığın içinde)
di binê kursiyê mezin de, (büyük sandalyenin altında)
di erdê de (yerde /yerin içinde anlamında)
Li ...(de /da / gözle görülür, açıkta anlamlarında)
li ber sandiqê (sandığın önünde/ bakıldığında gözle görülür.)
li ber kursî (sandalyenin önünde)
li erdê (yerde / yerin üstünde, gözle görülür.)
Bu iki edatın daha iyi anlaşılması için bir örnek daha.
Pirtûk di erdê de ye. : Kitap yerde dir (yere gömülü, yerde saklı anlamında).
Pirtûk li erdê ye. : kitap yerde dir. (yerin üstünde, bakıldığında görülür anlamında)
Ji........ : ...den /...dan
Ji Kurdistan. : Kürdistan dan
ji Serhed, : Serhat tan
ji Amed : Amed ten (Diyarbakır dan)
pêhînî 1
- - gundê we - - çend mal hene?
- - gundê me - - 25 (bistûpênc) mal hene.
Pêşeng û Evîn - - ku ne?
Ew - - der in.
Pirtûk - - çaviya sandiqê - ye.
Pirtûk - - ser sandiqê ye.
pêhînî 2
Mînak:
Ev mase - - darê mazî ye.
Ev mase ji darê mazî ye. (Bu masa meşe ağacından)
Ez - - gundekî Kurdistan im
Tu - - ku yî? (nerelisin)
Ez - - Dêrsim im.
pêhînî 3
Boş yerleri şu sözcüklerle doldurun, heye, hene, tine,
Li gund dibistanek jî--,Li Kurdistanê dibistanên Kurdî---,
Di gund de xaniyekî min jî - - - -. Di mala min de sê ode - -
- -. Di oda rûniştinê de teregên pirtûkan - - - -. Li ba min pirtûk,
rojname û kovarên Kurdî jî - - -. Ma pirtûkên we jî - - - -?
Em biharan diçin zozanan. Keç û bûkên gundê me xwe dixemilînîn, li hespan siwardibin û berê xwe didin waran. Kar dikeve ser milên herkesî; şivan berê birên pez didin zozanan, berxivan jî berxan hêdî hêdî ber bi waran dikişînin. Gundî tiştên xwe li ker û hespan bardikin, dibin waran, baran datînin, konan vedigirin, hinek jî çeper û holikan çêdikin.
Roj dibe roja zarokan, ev roj ji bo wan wekî cejn e. Ew gulên pêşerojê dikevin nava mêrgên zozanan, deste deste gul, sosin û beybûnan dibistînin. Dengê zarokan, kalîna berxan û orîna golikan li hev diqelibin, dibe şadî û dikeve nava waran.
Ber bi nîvro gavan dewaran dajo nava waran. Zarok diçin çêlekan tînin û li ber konan girê didin. Jin, berê golikan berdidin bin mangan û dûv re didoşin. Gava gavan diçe mala xwe, şivan jî pez tîne bêriyê. Bêrîvan eyaşîran dikin tûran, didin pişta xwe, elban davêjin milên xwe, diçin bêriyê û pez didoşin, gava elban tijî dikin, tînin berdin eyaşîran. Li pey dotinê berxivan berxan berdide nav pez. Berx makên xwe dibînin, dikevin bin û dimijin. Ev jiyan îro ji bo min wekî xewn e.
Wateya peyvên Kurdî (Kürtçe sözcüklerin anlami)
bihar : ilkbahar
baharan : ilkbaharlar /ilkbaharda
çûn : gitmek
Em diçin. : Biz gidiyoruz.
zozan : Yayla
keç : kız
bûk : gelin
xwe : kendi / kendini
xemilandin :süslemek /bezemek
xwe xemilandin : kendini süslemek
Keç xwe dixemilinin : Kızlar kendilerini süslüyorlar.
hesp : at
siwar bûn : binmek
Li hespan siwardibin. : Atlara biniyorlar.
Li ereban siwardibin. : Arabalara biniyorlar.
berê xwe : yönünü
war : yayla
dayin : vermek
didin : veriyorlar
Berê xwe didin waran. : Yönlerini yaylalara veriyorlar.
kar : iş
ketin : düşmek
dikeve : düşer
ser : üst
mil : omuz
kes : kişi
herkesî : her kese
şivan : çoban
bir : sürü
pez : koyun /küçük baş hayvan
birê pez : koyun sürüsü
berxivan : kuzu çobanı
berx : kuzu
hêdî hêdî : yavaş yavaş
ber bi : istikamete / doğru (bir yöne doğru)
dikişine : çekiyor
kişandin : çekmek
tişt : eşya / şey
tiştên xwe : eşyalarını / şeylerini
ker : eşek
bar : yük
barkirin : yüklemek
birin : götürmek
dibin : götürüyorlar
danîn : indirmek
datînin : indiriyorlar
kon : kıldan dokuma çadır
vegirtin : germek/ çadır kurmak.
çeper : çeper
holik : kulube /yayla evi / evcik
çêkirin : yapmak
çêdikin : yapıyorlar
roj : gün
roja : günü
zarok : çocuk
ev : bu
ji bo : için
ji bo wan : onlar için
wekî : gibi
cejn : bayram
ew : o / onlar
pêşeroj : gelecek
nav : iç / içine
mêrg : çayır
deste : deste /buket
sosin : susen (bir çeşit çicek)
beybûn : papatya
bistandin : dermek / sapıyla koparmak
dibistinin : deriyorlar
deng : ses
kalin : meleme / melemek
orin : böğürme böğürmek
golik : dana
nivro : öğlen / gün ortası
gavan : sığırtmaç / büyükbaş hayvan çobanı
dewar : sığır
ajotin : sürmek
dajo : sürüyor
çêlek : inek
anîn : getirmek
tînin : getiriyorlar
li ber : önünde
girêdan : bağlamak
girêdidin : bağlıyorlar
berê : önce
berdan : bırakmak
berdidin : bırakıyorlar
bin : alt
mange : inek
dûv re /dû re : sonra
dotin : sağmak
didoşin : sağıyorlar
mal : ev
Gavan diçe mala xwe : sığır çobanı evine gidiyor.
bêrî : koyun sağma yere
Şivan jî pez tîne bêriyê : Çoban da koyunları sağma yerine getiriyor.
bêrîvan : koyun sağan kadın
eyaşir : süt tulumu
tûr : kulplu yünden çanta /torba
dike : yapar
dike tûran : torbaya koyar
pişt : sırt
Dide pişta xwe. :Sırtına alıyor /sırtına veriyor.
elb : ağaçtan kova
avêtin : atmak
davêje : atıyor
milê xwe : koluna
Davêje milê xwe. : koluna atıyor.
diçin : gidiyorlar
tijî : dolu
tijî kirin : doldurmak
tijî dikin : dolduruyorlar
li pey : ardından
mak : anne
dîtin : görmek / bulmak
dibînin : görüyorlar
mîtin : emmek
dimijin : emiyorlar
jiyan : yaşam / hayat
xewn : ruya
di bin darê de : ağacın altında
rûniştin : oturmak
rûdine : oturuyor
firavin : öğle yemeği
xwarin : yemek (fiili) dixwe : yiyiyorDema niha (niho, nika)
DERS-8 / Rêziman
Dema niha (niho, nika)
Türkçe’nin mastar kökü hem şimdiki zaman, hem de geçmiş zaman köküdür.
Örenek: “gitmek“ fiilinin kökü “git“ dir. “mek“ mastar takısıdır. “git“ kökü hem şimdiki hem de gelecek zaman kökü olarak kulanılır.
şimdiki zaman :geçmiş zaman
gidiyor :gitti
Kürtçe de mastarlı fiillerin kökü geçmiş zaman köküdür. Bu nedenden dolayı önce şimdiki zaman kökünü bulmak gerekir.
Örnek:“çûn“ fiilinin kökü “çû“ dür, “n“ mastar ekidir, “çû“ kökü aynı zamanda geçmiş zaman köküdür.
şimdiki zaman (s.z) :geçmiş zaman
Ez diçim. :Ez çûm
Kürtçede istisnalar hariç şimdiki zaman kökünü bulmanın da bazı kuralları vardır. Kürtçe bilenler emirkipi vasıtasıyla bulabilirler. Kürtçe’yi yeni öğrenenler ise beli kuralları kavramak zorunda.
1. ci grup “..an, ..ûn, ...în, ...istin, ...irin“ ile biten mastarlı fiiler de bu takıları kaldırdığında şimdiki zaman kökü elde edilir.
Örnek: Çûn: “ç – ûn“ bû fiilde şimdiki zaman kökü sadece “ç“ dir.
Kürtçe’de de türkçe gibi bir şimdiki zaman takısı kulanılır. Türkçe deki şimdiki zaman takısı “yor“ dur. Ve fiil kökünden sonra gelir “geli-yor.“
Kürtçedekî şimdiki zaman takısı “di“ edatidir. Bu edat fiilin şimdiki zaman kökünden önce gelir “di-ç“ fiil çekim esnasında tabii olarak kişi zamirlerinin takılarını da alır.
Têneper
Yekjimar (tekil) :Pirejimar (çoğul)
Ez diçim, :Em diçin
Tu diçî :Hûn diçin
Ew diçe :Ew diçin
“..an, ..ûn, ...în, ...istin, ...irin“ ile biten bazı fiillerin şimdiki zaman kökleri aşağıdaki tabelada sıralanmışlardır. Bu fiilleri yukardaki şimdiki zaman örnek çekimine göre çekimi yapın.
Pêhînî (alıştırma): 1
Mînak(örnek)
Hespan, waran =
Li hespan siwarbûn û berê xwe dan waran.
1-Keran, gund 2- Gayan (öküzler), bajar 3-Mangan çiyan, 4-Otobosê, Amaed, 5- Balafirê (uçak), Almanyayê.
6- Keştî (gemi), Amêrîkayê, 7- Trên, Hewlêrê pêhînî 2
mînak: Elban tijî ......., ........., ........ eyaşiran
Elban tijî dikin, tinin berdidin eyaşiran
Şivan di bin darê de ..... (rûniştin) û firavina xwe........ (xwarin). Jin berê golikan ........ (berdan) bin mangan û dûv re ..... (dotin)
Keç û bûk xwe ......... (xemilandin) li hespan ..........(siwarbûn) û berê xwe ......... (dayin) zozanan.
Gundî tiştên xwe li ker û hespan ........ (barkirin), ..... (birin) waran, baran ....... (danin), konan ......... (vegirtin),
Eyaşîrên di tûran de ....... (danin), elban ....... (girtin), ....... (ketin) nav pez û pez ....... (dotin),
Zarok ..... (çûn), çêlekan .....(anin) û li ber konan girê ...... (dayin)
Pêhînî 3
Şivan jî .. ... .... .. rûdine û ....... ... dixwe Jin .... golikan berdidin .... mangan û … .. didoşin
Keç û bûk ...dixemilînin, .. hespan siwardibin û ..... ..... didin zozanan.
Gundî tiştên .... .. ker û hespan bardikin,
Eyaşîrên .. tûran .. datînin, elban digirin, dikevin ... pez
Zarok diçin çêlekan tînin û .. ... konan girê didin.
Ev roj .. .. wan wekî cejn e.
Berx makên ... dibînin, dikevin ... û dimijin.
Cînava serbixwe /xweger (refleksiv/ dönüşlü zamir)
Xwe
Ez bi xwe, (ben kendim)
ew bi xwe, (o kendisi)
em bi xwe, ( biz kendimiz)
hun bi xwe (siz kendiniz)
têbini(not): yukarıda görüldüğü gibi “xwe“ refleksiv zamiri kişilere göre değişmez, Türkçe’nin tersine sürekli aynı kalır.
Daçek (edat)
Yalın yalın çifte edat
Li ser li ser
Li ber bin di bin de
Li wir bi bi……re
Li pey nav di nav re
Li bin bo ji bo
şu dialogu bir kaç kez okuyun.
- Em biharan diçin seyranê,(geştê)hun çi dikin?
- Em jî diçin zozanan.
- Hûn li zozanan çi dikin?
- Em konan vedigirin, holikan çê dikin.
- Keça te diçe ku?
- Ew diçe bêriyê.
- Lê lawê te?
- Ew diçe zanîngehê
- Tu koçerî?
- Belê
- Pezê we heye?
- Erê.
- Ma zarok dikevin nav mêrgan?
- Belê, ew gulan dibistînin.
- Tu jî gulan dibistînî ?
- Belê ez di wî karî de dixebitim.
- Li mala we elb heye?
- Belê.
- Tu di elbê de pez didoşî?
- Na ez tenê mangan didoşim.
- Hespê te heye?
- Na, hespê min tine.
- Tu li hespê siwar dibî?
- Car caran.
- Eyaşîr çi ye?
- Çermê pez e, mirov şîr, av yan jî dew dikê.
- Berx çi ye?
- Çêlika miyê ye.
- Ma tu jî şivan î?
- Na ez xwendekar im.
DERS-9 / Wateya peyvên Kurdî (Kürtçe sözcüklerin anlami)
seyran :gezi gezinti
geşt : gezî piknik
zanîn : bilmek
zanîngeh /zanko :üniversite/ yüksek okul
car : sefer /defa
carcaran /carina : bazen
çêlik : yavru
mî /mîh : koyun
yan jî : ya da
yan ..... yan jî : ya ... ya da
şîr : süt
xwendekar : öğrenci
Rêziman
Hevokên pirsê (soru cümleleri)
Kürtçede üç çeşit soru cümlesi kulanılır
1- Ses tonu ile, bu durumda ilk sözcük ile cümlenin son sözcüğü, ya da son sözcüğün son hecesi vurgulu okunur
Mînakk:
Tu kurd î? (Sen Kürt’sün? /Sen Kürt müsün?)
Tu li hespê siwar dibî? /Sen ata binersin? / Sen ata biner misin?)
Tu di elbê de pez didoşî? (Sen kovada koyun sağar mısın?)
Li mala we elb heye? (Evinizde kova var mı?)
Tu jî gulan distînî ? (Sen de gül alır misin?)
2- Soru takısı “ma” ile soru cümlesi yapılır. Bu soru cümlesinde soru takısı ile cümlenin son hecesi vurgulu okunur.
:Minak
Ma tu Kurd î? (Sen Kürt müsün?)
Ma tu li hespê siwar dibî?
Ma tu hînê Kurdî dibî? (Sen Kürtçe ögreniyor musun?)
Ma tu jî ji azadiyê hez dikî? (Sen de özgürlügü sever misin?)
3 – Soru sözcükleri ile sorü cümleleri kurulur. Bu durumda soru sözcükleri vurguludur.
Mînak:
Eyaşîr çi ye? (Süt tulumu nedir?
Kî li hespê siwar dibe? (Kim ata biniyor?)
Tu çima Kurdî nizanî? (Sen neden Kürtçe bilmiyorsun?)
Elb ji bo çi çêbûye? (Kova ne için yapılmıştır?)
Te kijan pirtukê girt? (Sen hangi kitabı aldın?)
Pêhînî
Şu cümleleri soru cümlesine çevirin.
- Ew diçe bêriyê.
- Ew diçe zanîngehê
- Tu koçerî
- Pezê we heye
- Zarok dikevin nav mêrgan
- Ew gulan dibistînin.
- Tu jî gulan dibistînî
- Ez di wî karî de dixebitim.
- Li mala we elb heye.
Wane 4
Vexwendin
Postewan tê, derdixe, nameyeke dide min, ev ji xalê min tê. Ez bi dilhejî vedikim û bi lez dixwînim. Xalê min li Almanyayê dijî, ew min vedixwîne.
Dibêje; “were li vir di zanîngeha Alman de bixwîne. Ez berê radiwestim, difikirim, ramanek tê, ramanek diçe. Ev ji bo min vexwendineke dilhejî ye, mathîştekî dilinî ye. Li welatekî biyanî xwendin, zimanekî biyanî fêrbûn, bêgûman, hem dijwar û hem jî balkêş e. Ez bazdidim, ji diya xwe re mijarê vedibêjim:
“Dayê xalê min min vedixwîne Almanyayê!
Diya min berê kûr dirame, dibêje;
“Na, berxo, na!.”
Min diya xwe hembêzkir û got,
“Na dayê, ez naçim, li welatê biyanî naxwînim, dilê diya xwe naêşînim.”
Bevê min bi hêrs;
“Çima naçî, naxwînî, nabî xwediyê pîşeyeke bi nirx?”
Bi rastî ez dixwazim, tenê di ber dilê diya xwe re diçim.
Wateya peyvên Kurdî (Kürtçe sözcüklerin anlamı)
postewan : postacı
tê :geliyor
derxistin :çıkarmak
dedixe :çıkarıyor
name : mektup
nameyeke : bir mektup
xal : dayı
ji xalê min : dayımdan
bi : ile /la,le
dilhejî : heyecan
vekirin : açmak
lez : çarçabuk/ hızlı
xwendin : okumak
dixwinim : okuyorum
jiyan : yaşamak / yaşam
dijî : yaşıyor
vexwendin : davet etmek
vedixwine :davet ediyor
Ew min vedixwine : O beni davet ediyor.
gotin : söylemek
dibêje : söylüyor
were : gel (halk dili)
rawestan :durmak, durup kalmak, dikilmek
radiwestim : duruyorum
fikirandin /ramandin : düşünmek,mutala etmek
difikirim /diramim : düşünüyorum
mathişt /lalhişt : sürpriz
dilini : duygulu, heyecanlı
Li welatek biyani xwendin :yabancı bir ülkede okumak
biyanî : yabancı
bêguman : şüphesiz
dijwar : zor
balkêş : dikkat çekici, ilginç
Hem dijwar û hem balkêş e. : hem zor hem de ilginç.
bazdan : kaçmak
Ez bazdidim : ben kaçıyorum
mijare : konu
vegotin : anlatmak
Ez mijarê ji diya xwe re vedibêjim. :Ben konuyu anneme anlatıyorum.
kûr : derin
Diya min berê kûr dirama :Annem önce derin dalıyor (düşünüyor)
hembêzkirin : kucaklamak
Min diya xwe hembezkir. :Annemi kucakladım.
êşandin : acitmak
Dilê diya xwe naêşînim. : annemin yüreğini acıtmam.
pîşe : meslek
nirx : değer
xweiyê pîşeyek bi nirx : değerli bir meslek sahibi
rast : doğru
rastî : doğruluk
di ber dil re çûn : gönlü hoş etmek, gönlünü almak
şu diyaloğu birkaç kez okuyun
- Tu diçî zozana?
- Na, ez naçim.
- Tu jî xwe dixemilînî?
- Na, ez wekî we xwe naxemilînim,
- Tu li hespê siwardibî?
- Na, ez li hespê siwarnabim.
- Tu mala xwe bardikî?
- Na, ez mala xwe barnakim?
- Tu bi Îngîlîzî dixwînî?,
- Na, ez bi Îngîlîzî naxwînim.
- Tu stranan dibêjî?
- Na, ez stranan nabêjim
Ez ji telefona destan pir hez nakim. Betlaneyekê du hefteyî hebû, ez jî hatim gund. Mirata telefonê di bêrika min de bi min re hatibû gund. Min sê roj ew girt, lê min ew cardin vekir. Bi vekirinê re hevalê min î Sincar telefon kir.
Em bi telefonê wiha peyivîn.
“Roj baş! Tu li ku yî, lo?”
“Ez li gund im?”
“Tu li wir çi dikî?
“Ohoo çi nakim! Em sibe zû radibin, pismamê min min dibe li çiyan digerîne. Li pey em kivkarikan dicivînin. Li ser agir kewa dikin û dixwin. Li pey jî ez diçim, hespê dibezînim. Nîvro jî em bi tevê jinan diçin nav pez, Jin pez didoşin, em dikevin nava mêrgên çolê û Her wiha! Lê tu çi dikî?”
“Ez jî xwe dixemilînim, diçim çarşiyê, awiran direşinim ser bedewan, li pey dikevim çayxanê, wê bin û pixa genî dikişinim nava pişik û kezevê.. Êvaran jî li ber televizyonê tiliya xwe dimijim!”
“Ma karê te çi ye? De têra xwe tiliyê bimije.“
“Zû were, min bîriya te kiriye!“
“Ezê demeke kin de li wir bim.“
Wateya peyvên Kurdî (Kürtçe sözcüklerin anlamı)
dest :el
hez kirin : sevmek
hez nakim : sevmiyorum
betlane :tatil
hefteyi :haftalık
hebû :vardı
hatim :geldim
mirat :miras
mirata :miras/ alahın belası
bêrîk : cep
di bêrîka min de : cebimde
bi min re : benim ile
girtin : kapatmak /kapmak
girt : kapadım
vekirin : açmak
vekir : açtım
cardin :tekrar
bi vekirinê re :açmamla beraber
peyivîn : konuşmak
ku :nere
li ku : nerede
tu li ku yî :sen neredesin?
li wir : orada
oo çi nakim : ne yapmıyorum ki?
zû : erken /çabuk
pismam : emioğlu /amcaoğlu
çiya :dağ
gerandin : gezdirmek
digerine : gezdiriyor.
li pey : ardından
kivkarik : mantar
civandin : toplamak / toplanmak
dicivînin : topluyoruz
li ser : üstünde
agir : ateş
kewa kirin : közlemek
kewa dikin : közlüyoruz
xwarin : yemek
hesp : at
bezandin : koşturmak
nîvro : öğleyin
bi tevê : ile
çol : yaban /kırsal
her wiha : bunun gibi
awir : bakış / gözetiş
reşandin : serpmek
direşinim : serpiyorum
bedew : güzelik
ketin : düşmek
bîn : koku
bin û pix : koku ve dumani
kişandin : çekmek
nava : içine
pişik : akciğer
kezev : karaciğer
êvar : akşam
tilî : parmak
mîtin /mijîn : emmek.
Ma karê te çi ye? : işin ne?
têr : tok, doymuş
de têra xwe : kendine yetecek kadar
De têra xwe tiliya xwe bimije. : Eh! Yeterince kadar parmağını em.
Zu were! : Çabuk gel
bîrî kirin : özlemek
Min bîriya te kiriye! : Seni özledim.
dem : zaman
kin : kısa
Ezê di demekî kin de li wir bim : Ben kısa zamanda orada olacağım.
Rêziman
Biz daha önceki derslerde birinci ve ikinci grup fiillerin şimdiki zaman çekimlerini gördük. Burada da diğer bir grup olan pasif fiillerin, ya da “andin /din” ile biten fiillerin şimdiki zaman köklerini bulma metodunu öğrenecegiz.
Önce “din” takısı atilir, geride kalan fiil kökünün son hecesindeki “a” sesi yumuşatılarak “î”ye dönüştürülür, ortaya çıkan sonuç fiilin şimdiki zaman kökü dür.
Örnek: Gerandin (bu fiilde “din” eki atılır, geri kalan “geran”nın son hecesindeki “a“ “î“ye dönüştürülür. Ortaya “gerîn“ çıkar. Bu şimdiki zaman köküdür.
Şimdi de çekimini yapalamın
Gerandin
Ez digerinim Ben gezdiriyorum
Tu digerinî
Ew digerîne
Emdigerînin
Hûn digerînin
Ew digerînin
Sizde yukarıdaki örneğe uygun şu pasif fiillerin çekimini yapın.
Ez ........ hez nakim (telefonê) Ez ji telefonê hez nakim.
1 – Ew ....... hez nake (derewan = yalan) 2 – Em ..........hez nakin (zulumkaran)
3 – Tu ...... hez nakî (min). 4 – Hûn ......... hez nakin (me) Pêhînî 2 Mînak:
Min bîriya …… kiriye(te). Min bîriya te kiriye.
1 – Wî bîriya....... kiriye (min) 2 – Wê bîriya ........ kiriye(diya xwe).
3 – Min bîriya .....kiriye(bavê xwe). 4 – Wan bîriya ........ kiriye (me).
5 – Me birîya ........ kiriye (welatê xwe).
Pêhînî 3 Mînak:
Ez …Li wir im (sibe) Ez sibe li wir im.
1 – Em .........li wir in(êvarê). 2 - Ew ......... li vir in (roja cejnê=bayram günü).
3 – Ew ….. li vir e (pêncşemîyê). 4 – Tu …… li vir î (kengê=nezaman)?
5 – Ez … li wir im(sêşemiyê=Salı).
Otobûs Ez li otobûsê siwar bûm, diçim mal. Di otobûsê de tiştên balkêş hene. Yek bi tiliyên xwe dijimêre, yek destê xwe dadilêse. Yek jî porteqalan diqeşêre., Dergûşek bi destên xwe yên biçûk çavên xwe ji mêşan diparêze. Li der dinêrim, hin derketine seyranê goşt dibrêjînin. Lê ev tiştên balkêş jî hedana min nayne. Ez stûnên devên rê dijmêrim. Ji bêhedaniya di xew re çûm. Gava ez li qerajê ji otobûsê peya bûm, hevalê min bi hemû hêza xwe ve destê min diguvêşe, ez jî milê wî diguvêşim. Li pey jî em di nava bajêr de digerin. Li her derê tiştekî cûda. Cîhan wiha ye.
DERS-11 / Wateya peyvên Kurdî (Kürtçe sözcüklerin anlamı)
balkêş : dikkat çekici
jimartin : saymak
dijmêre :sayıyor
dalastin /alastin : yalamak
qeşartin : meyve sebze soymak
dergûş : bebek / beşik
çav :göz
çavên xwe : kendi gözlerini
mêş : sinek
parastin : korumak /savunmak / sözüne sahip olmak
nêrîn : bakmak
deketin : çıkmak
seyran : gezi /piknik
goşt : et
biraştin : kızartmak
hedan : dişlik /oyalanma
nayne : getirmiyor
stûn : direk
dev : ağız
rê : yol
devê rê : yol kenarında
jimartin : saymak
ji bêhedaniyan : sıkıntıdan
xew : uyku
di xew re çûn :uykuya dalmak
peya bûn : inmek
hemû : tüm
hêz : güç
bi hemû hêza xwe ve : bütün gücüyle
guvaştin : sıkmak
mil : omuz /kol
bajar /bajêr : şehir
Di nava bajêr de digerin : şehirin içinde dolaşıyoruz
cûda /cuda : ayrı / başka
tiştekî cuda : başka bir şey.
cîhan : dünya
Bu küçük anlatım da yapıları biribirine benzeyen fiiller kulanılmıştır.
Bu fîiler de bir grup teşkil etmektedirler. Biz bunlara dördüncü grup fiiler diyoruz. Bu tür fiilerin de şimdiki zaman kökü bir sisteme dayalı.
Örnek: “parastın”
Bu tür fiillerde “tin” takısı atılır, geriye “paras” kökü kalır. Paras kökünün son hecesindeki “a” büküm kuralına uygun “ê” ile yumuşatılır, “s” harfi de biraz tizleşir. Sonuçta bu kök “parêz” kökü ortaya çıkar.
Bu açıklamaya uygun şimdiki zaman çekimi
Parastin
Ez diparêzim
Tu diparêzî
Ew diparêze
Em diparêzin
Hûn diparêzin
Ew diparêzin.
Pêhînî 1
Mînak:
otobûsê tiştên balkêş.
Di otobûsê de tiştên balkêş hene.
1 –bajêr – dikanên mezin. 2 – dibistan mamosteyên baş jî
2 – mal – meywe û sewze jî 4 – li almanyayê – kurd jî
Pêhînî 2
Mînak
Keçik – dest bira parastin.
Keçik bi destan birayê xwe diparêze.
1 – Dergûş – dest – çavên – parastin. 2 – Lawik – destan – serê – parastin
3 – Mirîşk (tavuk) – per – çêlik – parastin
4 – bizin – qiloçên – kara – parastin.
Sîdar kûr kûr diponijî, ez nêzîkê wî bûm û min jê pirsî, ka çi bûye. Wî jî derdê xwe wiha got: “Sala 2005 an li min nehat, hertiştê min ters diçe.
Xwarinê çêdikim, binê beroşê dişewite. Tiştekê binivîsim, ximav li ser kaxizê belav dibe û bi tevhevî dilewitîne. Pencerê digirim cama wê dişkê. Min çendekî destê xwe neda tiştekî, bê tevger mam, di mal de diketim hundirê dolabê, gava derdiketim der, di nedî de kevir dihat û li serê min diket. Ez pir li ber xwe ketim. Bi qasê hefteyekê baş bû. Min cardin her tişt ji bîr kir, bêhna min vebû.
Rojekê hevalan got, “em biçin kaşokan bajon!” Ez bi kaşokan bi weş hatim, li darê ketim, wek paçekî bi darê ve zeliqîm. Ez bi birîndarî û stûxwar ji wir vegeriyam. Gava xweş bûm, min sêçerx ajot, lastîkê wê teqiya. Li tirimbêla bavê xwe siwar bûm, tirimbêl xirab bû. Ji bo ku tiştek nebe, min xwe li nexweşiyê danî û ez ketim nav nivînan.
Li pey çend rojan dîsa ji mal derketim, çûm, min gog lîst, hevalê min ling avêt ber min, ez li erdê dirêj bûm, bi vê re nav dev û diranên min tije xwîn bû. Roja din ez çûm, li hespê siwar bûm, bi carê ve hespê xwe hilavêt û ez ji ser hespê ketim. Ev çend hefte ne, ti deng tine. Gelo ez ji vê belayê rizgar bûm yan na?”
Wateya peyvên Kurdî (Kürtçe sözcüklerin anlamı)
ponijîn :düşünmek
nêzîk : yakın
ka : hani / hele
lêhatin : uymak
lê nehat : uymadı
2005 :(du hezar û pênc)
xwarin çêkirin : yemek yapmak
beroş : tencere
şewitîn :yanmak
nivisandin :yazmak
ximav : mürekep /boya
belav bûn : dağılmak
tevhevî : tüm, bütün
lewitandin : batırmak
şikandin : kırılmak
çendeki : bir müdet /bir ara
tevger : hareket
hundir : iç /dahiliye
di nedî de : aniden
kevir : taş
li ber xwe ketin : üzülmek / kendî kendine kahırlanmak
ji bîr kirin : unutmak
bêhn vebûn : nefes almak
kaşok : kayak
ajotin : sürmek
paç : bêz / bêz parçası
zeliqîn : yapışmak
Bi darê ve zeliqîm: ağaca yapıştım.
birîndar : yaralı
bi birîndarî : yaralı olarak
stûxwar : boynu bükük
vegerîn : dönmek
xweş bûn : iyileşmek
sêçerx : üç tekerlekli bisiklet
du çerx : bisiklet
teqin : patlamak
tirimbêl : taksi / araba
xira bûn : bozulmak
ji bo ku : ... için
Ji bo ku tiştek nebe. : birşey olmaması için
nexweşî : hastalık /hasta
Min xwe li nexweşiyê danî : Kendimi hastalığa verdim.
nivîn : yatak
ketim nav nivînan : yatağa girdim.
dîsa : yine
gog : top
min gog list. : top oynadım.
ling/nig : ayak
Hevalê min ling avêt ber min : Arkadaşım çelme taktı bana.
dirêj : uzun
dirêj bûn : uzamak
Ez li erdê dirêj bûm. : yere uzandım
diran / didan :diş
xwîn : kan
tijî bûn : dolmak
Dev û dıranên min tije xwîn bûn : ağzım dişim kan doldu.
din : diğerî
roja din : diğer gün
hilavêtin : hoplamak /sıçramak
ti : hiç
gelo : acaba
rizgar bûn : kurtulmak
Çend pirs;
1 – Sîdar çi dike?
2 – Di baweriya Sîdar de sala 2005an ji bo wî çawa ye?
3 – Gava ximav bela be çi dike?
4 – Sîdar di mal de diket ku derê?
5 – Hevalê Sîdar ji Sîdar re çi dibêje?
6 – Gava Sîdar kaşokê dajo çi tê serê wî?
7 – Hesp çi dike?
Kürtçede Türkçenin tersine bir çok edat kulanılmakta. Bu edatlar nesne ve objelerin tarifi, pozisyonlarını belirlemede, hatta kelime bükümlerinde büyük rol oynarlar. Ayrıca birçok fiil de edatlı fiilerdir. Örneğin “eve bakıyorum“ cümlesin de ismin “e“ hali kulanılarak bir yöne yöneliyor. Bu kürtçede “li“ edatı bu erki üstlemektedir. “Ez li malê dinêrim!”
Aşağıdaki edatları tekstin içinde bulun, bir daha cümle ile beraber okuyun.
binê beroşê (tencerenin dibi), li ser kaxizê(kağıdın üzerinde), bi tevhevî (bütünüyle), bê tevger (hareketli), di mal de (evde),
hundirê dolabê (dolabın içi), di nedî de(aniden), li serê min (benim üstümde), li ber xwe (önünde), bi weş(suratle), ji mal (evden),
bi kaşokan (kayakla), li darê(ağaca), bi darê ve(ağaca/ ağaca yapışık), ji wir zivirîm (ordan döndüm). li tirimbêla bavê xwe (babamın taksisine).
ji bo ku tiştek nebe (birşey olmaması için), li nexweşiyê danî( hastalığa verdi), ber min (önümde),
li pey çend rojan(bir kaç günden sonra), bi carê ve (aniden), ji ser hespê (atın üstünden), ji vê belayê( bu beladan).
Simêl min hatin li (olumsuz), mû poz (di…re) min çûn.
Simêl li min nehat, mû di pozê min re diçe.
1 – Sala 2006 an min hatin li (olumsuz), her tişt min ters çûn.
2 – Hewa welatê biyanî min hatin li (olumsuz), her karê min ters çûn.
3 – Zewac(evlilik) min hatin li (olumsuz), karê min ters çûn.
Pêhînî 2
Şu edatları aşağıdaki cümlelerin boş yerlerine uygun bir şekilde yerleştirin.
Binê, li ser, li pey, ji bo, di ..de – bê, hundirê, li ser, li ber.
1 - - - - beroşê dişewite.
2 Ximav - - - - - kaxizê bela dibe.
3 - - mal - - - - tevger dima.
4 Ew dikeve - - - - - - - dolabê.
5 Pere - - - - - min tine.
6 - - - - - xwe dinêre, lê nabîne.
7 - - - - ku diştek nebe, ji mal dernakeve.
8 - - - - - çend rojan, cardin karê wî ters diçe.
Diyalog
Şu diyaloğu bir kaç kez okuyun! Eğer olanağınız varsa, kürtçe bilen bir arkadaşla beraber okuyun. Anlyamadığınız sözcüklerin anlamını sözlükte bulun ve öğrenin.
– Ew çi bîn e, tê? (o ne koku dur, geliyor)
– Binê beroşê dişewite.
– Çima dişewite?
– Ez nizanim, her tiştê min ters diçe!
– Tu çi dikî?
– Ez bi qelemximavê (dolma kalem) dinivisînim, xwedê bela xwe pê de, dîsa!
– Çi bû, be camêro?
– Ximav (mürekep) li ser kaxizê bela dibe!
– Tu jî hêdî binivîse!
– Na, ne ji wê ye, jixwe her tiştê min ters diçe!
– Tu çima naçî der?
– Ez ditirsim, dibe kevir li serê min bikeve!
– Çima kevir li serê te keve?
– Îsal her tiştê min ters diçe!
– Pencerê veke!
– Na, cam dişikê!
– Tu evîndarê darê yî?
– Na! – Tu çima darê hemêz dikî? – Na, ez darê hemêz nakim!
– Lê ew çi ye? – Ez şemitim, hatim li darê ketim. – Tu gogê dilîzî?
– Na ez nalîzim! – Çima nalîzî? – Heval ling davêjin ber min!
– Wêçaxê biçe li hespê siwar be! – Na, hesp xwe hildavê, paşê ez li erdê dikevim! – Tu jî pir tirsonekî lo! – Na îsal her tiştê min ters diçe!
Bu cümleleri kürtçeye çevirin
Neden ağacı kucaklıyorsun? Hayır ben ağacı kucaklamıyorum.
Camı aç Hayır ben açmıyorum
Sen ata biniyormusun?
Hayır binmiyorum. Niçin binmiyorsun?
Attan düşerim.
Rêziman
Kürtçede eğer anlam bozulmuyorsa yanyana gelen iki sessiz harften bir tanesi düşer. Örnek: simbêl >simêl, kember >kemer, koçber >koçer gibi. Bazı fiilerde de bu özeliğe uygun olarak sessiz harfler düşmüştürler. Şimdi bu kurala uyan fiilerin şimdiki zaman köklerini bulalım.
Ez par çûm welat. Em li balafirgeha Frankfurtê li balafirê siwar bûn. Balafir di ser Enqerê re firiya û li balafirgeha Xarpêtê danî. Ez çûm qeraja otobûsan, bi wê dilhejiyê li otobûsa gund siwar bûm û me berê xwe da gund. Rêya gund bi qasê saetek kudand (domand). Dema otobûs li gund rawestiya, ez jê peyabûm. Min tûr û baholên xwe girt û xwest ber bi mal biçim. Lê bav û dayîka min hatin pêşiya min.
Min tûr û bahol avêtin û ber bi wan bazda, min berê bi hemû hesreta dil dayika xwe ya delal hemezkir û destê wê paçîkir. Hima li pey min bavê xwe hemêzkir û destê wî jî paçîkir. Me li hev pirsî û hêsirê şahiyê rijand. Di wê kêliyê de birayê min ê biçûk jî hat. Min ew berê di hemêza xwe de guvaşt û dûv re jî herdu çavên wî yên reş paçîkir. Birayê min tûr û baholên min hilgirt û em çûn mal.
Min çavên xwe li malê gerand, hîn gişt wekî berê bû, tiştek neguherîbû. Dayê mînder danî, em rûniştin, me hinek henek û yarî kir. Bi carê ve xwişka min a biçûk, şîrîna mala me jî, ket hundir. Me hevdu hemêzkir, bi dilşadî li hev pirsî. Xwişka min a delal ji me re nan û çay çêkir, anî; me nanê xwe xwar, çaya xwe vexwar. Xwişka min elb avêt pîlê xwe û em bi hev re çûn nav mangan, bi gotineke din nav çêlekan, Me çêlek dotin, anî, keland, hinek vexwar û hinek jî meyand, kir mast.
Fêrgîn Balyan
çûm : gittim
par : geçen sene
balafirgeh : hava alanı
balafir : uçak
li ser, di ser…re : üzeri, üzerinden
Xarpêt :Harput /Elazıg
qeraj : otogar
otobûs : otobüs
dilhejî : heyecan
qasê : kadar
bi qasê : takriben, kadar
bi qasê saetek : takriben bir saat
kudandin : sürmek (zaman için)
kudand /domand : sürdü
Bi qasê saetek kudand :Takriben bir saat sürdü.
rawestan : durmak /dikilmek
rawestiya : durdu
peya bûn : inmek
peya bûm : indim.
bahol : bavul
girt : aldım
xwast : istedim
biçim : gideyim
dayîk : anne
pêşî : ön
Lê bav û dayika min hatin pêşiya min : Ama baba ve anem beni karşıladılar.
avêtin : atmak
min bazda : koştum
Min tûr û baholên xwe avêtin û ber bi wan bazda. : Bavul ve çantalarımı atım, ve onlara dogru koştum.
hemû : tüm
hesreta dil : gönül hasreti ile
delal : nazli / iyilerin iyisi
hemêz kirin : kucaklamak
hemêz kir : kucakladım
paçî kirin /maç kirin : öpmek
li hev pirsîn :birbirinin hatırını sormak
hêsir /rondik : gözyaşı
şahiyê : sevinç
rijandin : dökmek
rijand : döktü
Me hêsirê şahiyê rijand : Sevinç gözyaşlarını döktük.
kêlî : an, moment, dakkika
di wê kêliyê de : o sırada, o anda
piçûk/ biçûk : küçük
guvaştin : sıkmak
Min guvaşt : ben sıktım
herdu : her iki
reş : kara
herdu çavên wî yên reş : her iki kara gözlerini
hilgirtin : kaldırmak, sırtına almak
hilgirt : kaldırdı.
gerandin : dolaştırmak
gerand : dolaştırdım.
Min çavên xwe li malê gerand : Evde göz gezdirdim.
gişt : hepsi
Gişt wekî berê bû :Hepsi eskisi gibi idi.
guhertin : degiştirmek
Tiştek neguheri bû : Hiç bir şey degişmemişti.
Dayê mînder danî : Anne minderi indirdi.
Em rûniştin : Biz oturduk.
hinek : biraz
henek / yarî : şaka / yarenlik
bi carê ve : birden
xwişk /xweh : bacı / kızkardeş
ket : düştü
ket hundir :içeri girdi, içerisine düştü
hevdu (hev û din) : birbirini
me hevdu : biz birbirimizi.
dilşadî : yürek / gönül sevinci
anî : getirdi
xwarin : yemek (fiili)
vexwarin :içmek
Me xwar û vexwar : Biz yedik ve içtik.
pîl : kol
bi hev re : beraber
avêtin : atmak
Avêt pîlê xwe : koluna attı /aldı
gotin : (burada) söz
bi gotinekî din : başka bir söz ile
dotin : sagmak
kelandin : kaynatmak
Me keland : biz kaynattik.
meyandin : mayalamak
Me meyand : biz mayaladık.
mast : yogurt
Biz daha önce şimdiki zamanı gördük. Bu derste de geçmiş zaman çekimlerini öğrenecegiz. Her şeyden önce iki önemli noktayı açıklamamız gerekiyor. 1 – Daha önce de söylemiştik, kürtçede mastarlı fiilerin kökü geçmiş zaman köküdür. Sondaki mastar takısı atıldığında, geçmiş zaman kökü kalır.
Ikinci önemli nokta da kürtçede geçişli ve geçişsiz fiiler geçmiş zaman çekimi esnasında birbirinden ayrılırlar.
a) Geçişsiz fiilerin bütün geçmiş zamanlarının çekimi yalın haldeki kişizamirleri ile çekilir.
Örnek : Dema bori ya têdayî (dili geçmiş zaman) çûn (çû - n)
Forum FAQ
Search
Usergroups
Profile
Log in to check your private messages
Log in
